• WIADOMOŚCI WSTĘPNE
• KOSZTY WŁASNE
• ORGANIZACJA BUDOWNICTWA
  • BIURA PROJEKTOWE
  • EFEKTYWNOŚĆ INWESTYCJI
  • EKONOMICZNE PROBLEMY PROJEKTOWANIA
  • EKONOMICZNE PROBLEMY PROGRAMOWANIA
  • INSTYTUTY NAUKOWO-BADAWCZE
  • KLASYFIKACJA PRZEDSIĘBIORSTW
  • MINISTERSTWO BUDOWNICTWA I PRZEMYSŁU MATERIAŁÓW BUDOWLANYCH
  • ORGANIZACJA WYKONAWSTWA
  • TERENOWA SŁUŻBA ARCHITEKTONICZNO-BUDOWLANA
  • WYKONAWSTWO BUDOWLANE POZA RESORTEM BUDOWNICTWA
  • ZATWIERDZANIE DOKUMENTACJI INWESTYCYJNEJ
  • ZJEDNOCZENIA BUDOWNICTWA
• PRZEDSIĘBIORSTWO BUDOWLANE
• ZASADY ORGANIZACJI PROCESU PRODUKCYJNEGO
• ZATRUDNIENIE
• ŚRODKI OBROTOWE
• ŚRODKI TRWAŁE

ORGANIZACJA BUDOWNICTWA

• BIURA PROJEKTOWE

  Projektowaniem zajmują się jednostki projektowe państwowe, spółdzielcze oraz prywatne koncesjonowane biura projek­tów. Państwowymi jednostkami projektowania mogą być biura projektów lub samodzielne pracownie projektów, pod­ległe poszczególnym resortom lub radom narodowym. Zarówno biura, jak i samodzielne pracownie są najczęściej samodzielnymi przedsiębiorstwami, działającymi na zasadach rozrachunku go­spodarczego. Do zadań biur projektów należy: 1. Pomoc inwestorom przy opracowywaniu założeń projek- towych. 2. Sporządzanie projektów i kosztorysów dla inwestycji i re- montów. 3. Pełnienie nadzoru autorskiego nad realizacją projektowa- nych przez siebie obiektów. 4. W pewnych uzasadnionych wypadkach biura projektów mogą spełniać również funkcje nadzoru inwestorskiego. Państwowe biura projektów, wykonujące prace projektowe dla budownictwa mieszkaniowego, oświatowego, kulturalnego, socjalnego, wiejskiego, administracyjnego czy służby zdrowia, podlegają prezydiom rad narodowych. Mogą one projektować również urządzenia komunalne i obiekty przemysłowe, lecz prze­de wszystkim dla przedsiębiorstw, które podlegają radom naro­dowym. Państwowe biura projektów, wykonujące prace projektowe dla komunikacji, górnictwa, hutnictwa, energetyki, chemii, łącz­ności, obrony czy przemysłu materiałów budowlanych, nie pod­legają radom narodowym, lecz odpowiednim ministerstwom branżowym. Duże przedsiębiorstwa przemysłowe oraz większe przedsię­biorstwa komunalne, takie jak np. wodociągowe, kanalizacyjne czy komunikacji miejskiej, przedsiębiorstwa remontowo-budo­wlane czy przedsiębiorstwa zarządu budynków mieszkalnych, mogą tworzyć własne biura projektów. Wykonują one projekty i kosztorysy dla prac remontowych oraz rozbudowy i moderni­zacji własnych obiektów. W tym wypadku biura projektowe nie są przedsiębiorstwami samodzielnymi, lecz stanowią komórki organizacyjne przedsiębiorstw, którym podlegają. Dla przykładu wymienimy kilka bardziej znanych biur pro­jektów ze wskazaniem ich specjalizacji. Biuro Projektów Typowych i Studiów Budownictwa Miej­skiego jest biurem kierującym w zakresie typizacji i studiów bu­downictwa ogólnego. Opracowuje projekty typowe oraz projekty dla budownictwa doświadczalnego. Biuro szczególnie zajmuje się upowszechnieniem osiągnięć w zakresie postępu technicznego, opracowuje normatywy do projektowania, udziela informacji i porad fachowych. Szczególnym zadaniem biura jest prowadzenie archiwum, w którym przechowywane są projekty typowe, opracowane spe­cjalnie starannie. Zostały one już sprawdzone w praktyce i po­siadają dużą wartość. Projekty te biuro sprzedaje swoim klien­tom i na ich życzenie dokonuje niezbędnych zmian, jakie wy­nikną wskutek odmiennej lokalizacji. Obejmują one przede wszystkim następujące rodzaje budynków: Budynki mieszkalne, jedno- i wielorodzinne. Budynki dla szkół ogólnokształcących i zawodowych wraz z budynkami internatów szkolnych. Budynki administracyjne, oddziałów bankowych, hoteli, kin miejskich i wiejskich. Budynki służby zdrowia, jak przychodnie, ambulatoria, po­radnie, żłobki, stacje sanitarno-epidemiologiczne. Miastoprojekt — Warszawa-Śródmieście, Przedsiębiorstwo Projektowania Budownictwa Miejskiego wykonuje pełną doku­mentację techniczną, architektoniczno-budowlaną, instalacyjną dla obiektów mieszkalnych, administracyjnych, usługowych, szpi­tali, przychodni lekarskich, kin, stadionów itp. Biuro Projektów Budownictwa Komunalnego wykonuje pro­jekty w zakresie: 1. Techniki sanitarnej miast, osiedli i zakładów przemysło­wych, jak np. gospodarki wodnej i ściekowej, ujęcia wody, sieci i urządzeń wodociągowych, kanalizacji, oczyszczania ścieków, instalacji i kotłowni centralnego ogrzewania, melioracji, regula­cji rzek i potoków. 4 — Organizacja i ekonomika bud. 49 Komunikacji miejskiej, jak ulic, dróg, wiaduktów, torów, i sieci tramwajowych, zajezdni i baz. Budownictwa użyteczności publicznej, jak pralnie przemy­słowe, kąpieliska, rzeźnie, składy, magazyny, teatry, kina, przy­stanie wodne, schroniska turystyczne. Parków i terenów zielonych. Urządzeń elektrycznych i konstrukcji mechanicznych. Organizacji budowy. Laboratoriów badania ścieków i wody. Domków jednorodzinnych. Wojewódzkie Biura Projektów Budownictwa Wiejskiego wy­konują ekspertyzy terenowe, pomiary geodezyjne, badania grun­tów, inwentaryzację. Projektują obiekty budownictwa wiejskiego, ośrodki weterynaryjne, przechowalnie owoców itp. Biuro Studiów i Projektów Typowych Budownictwa Prze­mysłowego wykonuje projekty z zakresu: hal produkcyjnych i wystawowych, hal warsztatowych, magazynów i silosów, kotłowni grzewczych, strażnic przeciwpożarowych, budynków pomocniczo-usługowych obiektów sportowych. Biuro Studiów i Projektów Konstrukcji Stalowych „Mosto­stal" wykonuje projekty konstrukcji stalowych, jak hale prze­mysłowe i składowe, hangary, estakady, mosty, dźwigi budo­wlano-montażowe, wieże górnicze, maszty wysokiego napięcia, radiowe, telewizyjne, bunkry stalowe, zbiorniki na gazy i ciecze oraz prowadzi montaż wymienionych konstrukcji. „Bezelpe" — Przedsiębiorstwo Projektowania i Budowy Za­kładów Prefabrykacji — wykonuje dokumentację dla komplet­nych zakładów prefabrykacji elementów budowlanych lub po­szczególnych obiektów, projekty maszyn, urządzeń i form do pre­fabrykatów, sprawuje nadzór nad realizacją inwestycji, przepro­wadza studia i doświadczenia w zakresie stosowania nowych me­tod technicznych. „Prozamet" — Przedsiębiorstwo Projektowania i Budowy Zakładów Przemysłu Metalowego i Elektrotechnicznego — pro- jektuje, buduje i wyposaża zakłady oraz przeprowadza związane z tym badania. Opracowuje projekty technologiczne, usprawnia organizację zakładów istniejących. Zjednoczenie Elektroprojekt — wykonuje dokumentację pro-jektowo-kosztorysową urządzeń elektrycznych zakładów prze­mysłowych. Państwowe biuro projektów, będące samodzielnym przedsię­biorstwem, dzieli się na pracownie, które mogą być jedno- lub wielobranżowe. Pracowniami jednobranżowymi są pracownie architektoniczne, konstrukcyjne, instalacji elektrycznych lub sa­nitarnych, kosztorysowe, dróg i terenów zielonych itd. Pracownia taka grupuje fachowców jednej specjalności. Pracownie wielobranżowe grupują zarówno architektów, kon­struktorów, instalatorów, jak i kosztorysantów i zajmują się np. projektowaniem całego osiedla kompleksowo. W skład takiej pra­cowni wchodzą poszczególne zespoły. Tak więc pracownia wielo­branżowa składa się z zespołów architektonicznych, kontrukcyj-nych, kosztorysowych itp. Na czele pracowni stoi kierownik pracowni, na czele ze­społu — kierownik zespołu. Samodzielnymi pracownikami zespo­łów są projektanci, pracownikami pomocniczymi — asystenci, kalkulatorzy, kreślarze. Wykonaną dokumentację podpisuje za­równo projektant, jak i kierownik pracowni. Pracownia posiada stosunkowo dużą samodzielność w ramach biura projektów. Pod względem finansowym pracuje na ograni­czonym wewnętrznym rozrachunku gospodarczym, to znaczy rozlicza się finansowo z biurem. Na czele biura projektów stoi dyrektor, który zawiera umo­wy z inwestorami na wykonanie dokumentacji i podpisuje je wraz z kierownikiem odpowiedniej pracowni. Koordynuje on prace całego biura, przyjmuje i zwalnia pracowników oraz roz­dziela między nich nagrody. W każdym biurze projektów działa rada techniczno-ekono­miczna jako organ doradczy dyrektora w sprawach organizacji biura i kierunków jego rozwoju, zatrudnienia i płac oraz przyj­mowania i rozdziału zleceń. Rada wypowiada się również w spra­wach rozwiązań technicznych, plastycznych i ekonomicznych 4* 51 ważniejszych projektów opracowywanych w biurze. Członków rady powołuje dyrektor biura spośród kierowników pracowni i innych doświadczonych pracowników.

• EFEKTYWNOŚĆ INWESTYCJI

  Przy podejmowaniu decyzji inwestycyjnej i przy projektowa­niu należy brać pod uwagę problem efektywności inwe­stycji, który jest bardzo ciekawym, a jednocześnie trudnym do rozwiązania zagadnieniem ekonomicznym. Wyjaśnimy po­krótce, na czym ono polega. W ustroju kapitalistycznym decyzje inwestycyjne są stosun­kowo łatwe. Jedynym bodźcem dla kapitalisty do budowy nowej fabryki jest zysk, jaki spodziewa się on dzięki niej uzyskać. Ka­pitalista przeprowadza więc wstępną kalkulację kosztów budowy, przyszłych kosztów własnych produkcji i przewidywanego zysku. Zdecyduje się on na budowę jakiejś inwestycji tylko wówczas, gdy przewiduje, że zapewni mu ona zysk większy od przeciętnie obowiązującej stopy procentowej. Jeżeli ma do wyboru budowę kilku różnych fabryk, zawsze buduje tę, która przyniesie zysk największy. Kieruje się więc tylko zasadą największej ren­towności. Jednak i on staje niekiedy wobec problemów trudniejszych, niżby się to na pozór mogło wydawać, ponosi bowiem zawsze pewne ryzyko w związku z możliwością zmiany cen. Trudny jest również wybór, na które inwestycje z dwóch możliwych zde­cydować się, jeżeli jedna zapewnia zysk mniejszy, lecz natych­miastowy, druga natomiast zysk większy, lecz dopiero po pew­nym okresie czasu. W ustroju gospodarki socjalistycznej sprawa jest jeszcze bar­dziej skomplikowana. Powzięcie decyzji inwestycyjnej nie zależy bowiem wyłącznie od przewidzianego zysku pieniężnego. Trzeba natomiast rozważyć, jakie skutki nówa inwestycja przyniesie całemu społeczeństwu, a jest to sprawa bardzo trudna do wymie­rzenia. Pojęcie efektywności jest bardziej szerokie, bardziej skom­plikowane od pojęcia rentowności. Każda nowa fabryka wywiera wpływ na pokrewne fabryki już istniejące. Każda nowa inwestycja powoduje również naj­częściej konieczność inwestowania w innych gałęziach. Efekty nowej inwestycji nie zamykają się jednak w kręgu problemów gospodarczych. Obok efektów bezpośrednich niemal zawsze powstają również tzw. efekty pośrednie. Tak np. nowa elektrownia wodna dostarcza nie tylko energii elektry­cznej, lecz również podnosi poziom wód na pewnych odcinkach, co umożliwia zaprowadzenie racjonalnej gospodarki wodnej, po­legającej na uspławnieniu rzek, nawodnieniu terenu, wpływa więc na warunki klimatyczne kraju. Każdy nowy zakład pracy zwiększa zapotrzebowanie na pracowników. Tak więc wybudo­wanie fabryki w biednym okręgu rolniczym podnosi ogólny po­ziom miejscowej ludności nie tylko w sensie gospodarczym, lecz również społecznym i kulturalnym. Nie należy dopuścić do tego, aby nowe inwestycje wywierały ujemny wpływ na stan zdro­wotny ludności przez zanieczyszczanie powietrza spalinami wy­dzielającymi się z kominów lub przez zanieczyszczanie wód nie oczyszczonymi ściekami. W ustroju gospodarki uspołecznionej trzeba brać pod uwagę wszystkie skutki, jakie spowoduje nowa inwestycja zarówno za­mierzone, jaki i nie zamierzone. Trzeba rozważyć wszystkie aktywa i pasywa, jakie przyniesie ona całemu społeczeństwu. Głównym kryterium oceny efektywności inwestycji w ustroju socjalistycznym jest konfrontacja z narodowym planem gospo- darczym, który ustala właściwe kierunki rozwoju ekonomicznego kraju. Najbardziej celowe są takie inwestycje, przy pomocy któ­rych najlepiej i najszybciej mogą być zrealizowane zadania okre­ślone planem. Ocena słuszności kierunków i wielkości zamierzo­nych inwestycji powinna więc być dokonana najpierw z tego punktu widzenia. Efektywność inwestycji można rozpatrywać pod kątami wi­dzenia ekonomicznym i technicznym. Pod względem ekonomicz­nym chodzi o to, aby nowe inwestycje stwarzały możliwość pod­wyższenia wydajności pracy, lepszego wykorzystania posiadanych zasobów surowcowych, środków transportowych, maszyn itp. Pod względem technicznym chodzi o uzyskanie lepszej jakości wy­robów, o mniejsze zużycie deficytowych materiałów, jak np. drewna. Ostatecznym celem każdej inwestycji jest lepsze zaspo­kojenie potrzeb społeczeństwa przy mniejszych nakładach środ­ków materialnych i pracy ludzkiej oraz zapewnienie społe­czeństwu jak najlepszych warunków zdrowotnych i kulturalnych. Ścisłe określenie stopnia efektywności konkretnej inwestycji i wyrażenie jej w sposób liczbowy jest rzeczą niemożliwą. Jednak przy porównaniu dwóch inwestycji podobnych do siebie lub dwóch wariantów (odmian) projektowych możemy ustalić, które rozwiązanie jest bardziej efektywne z punktu widzenia zamie­rzonych do osiągnięcia celów. Dlatego właśnie projekty inwestycji sporządzamy najczęściej w kilku odmianach. Na specjalnych ko­misjach dyskutuje się je i wybiera projekt najlepszy. Komisje w pracy swej posługują się różnymi wskaźnikami techniczno-ekonomicznymi. Obliczenie takich wskaźników dla każdego wariantu projektowego i wzajemne porównanie ich znacznie ułatwia ocenę. Rozpatrując dwa warianty zamierzonej inwestycji trzeba po­równywać nie tylko koszty jej realizacji oraz wartość uzyskanej przy jej pomocy produkcji, lecz również koszty przyszłej eks­ploatacji. Wybudowanie fabryki bardziej nowoczesnej kosztuje drożej, lecz w nowoczesnych fabrykach koszty produkcji są znacz­nie niższe. Czynnikiem, który trzeba szczególnie uwzględnić, są przewidywane koszty przyszłych remontów. Mogą one znacznie różnić się w obydwu rozpatrywanych wariantach. Tak np. most betonowy kosztuje drożej, jednak koszty jego konserwacji i re- montów są minimalne. Mosty stalowe są znacznie tańsze, lecz trzeba chronić je przed korozją, wymieniać poszczególne ele­menty itp. Jeżeli inwestycja dotyczy tylko unowocześnienia jakiejś fa­bryki, wtedy jej ekonomiczną efektywność obliczamy przede wszystkim przy pomocy następującego wskaźnika: gdzie: E — współczynnik ekonomicznej efektywności; OK — roczna obniżka kosztów, jaką uzyska się dzięki za-' mierzonej inwestycji; J — koszty realizacji inwestycji. Współczynnik efektywności inwestycji wskazuje, za ile lat koszty jej wykonania zwrócą się w formie obniżki kosztów eks­ploatacji. Rozpatrując efektywność inwestycji trzeba również brać pod uwagę ważny, lecz trudno wymierzalny czynnik czasu. Te wa­rianty inwestycyjne powinny być realizowane, które zapewniają osiągnięcie zamierzonych efektów w jak najkrótszym czasie.

• EKONOMICZNE PROBLEMY PROJEKTOWANIA

  Wiemy już, że zarówno przedmiot inwestycji, jak i jej wiel­kość, lokalizacja, uzasadnienie potrzeby oraz termin realizacji określone są w założeniach projektowych. Opracowanie projektu polega na skonkretyzowaniu tych założeń, nadaniu im formy ry­sunkowej. Projektowanie jest procesem bardzo skomplikowanym. Projekty inwestycyjne można rozpatrywać z różnych punktów widzenia. Tak np. każdy budynek mieszkalny musi być powią­zany z innymi obiektami w pewną całość, musi łączyć się z siecią dróg i terenów zielonych, z budynkami użyteczności publicznej, wreszcie z zakładami pracy, w których pracują mieszkańcy. Pro­jektowanie musi więc zadośćuczynić pewnym wymaganiom u r-banistyczym. Każdemu obiektowi budowlanemu stawiamy również pewne wymagania estetyczne. Wymagania te dotyczą właściwych proporcji bryły, doboru barw elewacji, uzyskanie harmonijnej całości z otoczeniem. Projektowanie powinno mieć na względzie zachowanie charakteru danego rejonu terytorialnego oraz nada­nie obiektowi charakteru epoki, w której jest budowany. Są to wszystko wymagania natury architektonicznej. Przy projektowaniu budynków powstaje szereg problemów natury konstrukcyjnej, jak wytrzymałość gruntu i ław fundamentowych, a także obciążenie ścian i stropów. Każdemu budynkowi stawiamy również wymagania pod względem izolacji termicznej, akustycznej i przeciwwilgociowej. Projekt obiektu budowlanego rozpatrywać należy również z punktu widzenia jego funkcjonalności. Tak np. w bu­dynku mieszkalnym ważny jest rozkład pomieszczeń i ich na­słonecznienie. W samej kuchni jest rzeczą niezmiernie ważną właściwe rozmieszczenie trzonu kuchennego, zlewozmywaka, stołu do pracy'. W budownictwie przemysłowym podstawowe znaczenie mają wymagania dotyczące wymiarów hal fabrycz­nych, ich wysokości, oświetlenia, odległości składów i maga­zynów. One bowiem warunkują należyte przystosowanie obie­ktu do możliwości przeprowadzania w nim zamierzonych pro­cesów produkcyjnych. Oprócz tych wszystkich problemów projektowania, istnieje jeszcze jeden o wielkim znaczeniu, a mianowicie problem eko­nomiczny. Problem ten sprowadza się do tego, by zamie­rzone efekty budowlane osiągnąć przy jak najmniej- ±. _ Powierzchnia terenu szych nakładach materiało­wych, pracy ludzkiej, pracy maszyn i sprzętu. Chodzi o to, by przy realizacji bu­dynku ponieść jak najniższe koszty budowy, jest bowiem rzeczą oczywistą, że w du­żym stopniu zależą one od tego, jak obiekt zostanie za­projektowany. Aby projektować obiekty budowlane w sposób należy­ty z punktu widzenia eko­nomicznego, trzeba zwrócić uwagę na szereg okoliczno­ści, z których kilka wymie­nimy. 1. Kubatura budynku. Jeśli budynek zaprojektowany jest właściwie, wówczas- daje użytkownikom duże efekty (np. dużą powierzchnię użytkową) przy stosunkowo małej objętości cał­kowitej. Tak np. dawniej mieszkania budowano zbyt wysokie, co powodowało zwiększoną objętość budynku, zwiększało koszty budowy, a nawet utrudniało ogrzanie mieszkań. Nierzadko rów­nież, zwłaszcza w starym budownictwie, możemy zaobserwować w domach zbyt długie korytarze, kręte przedpokoje, zbyt sze­rokie klatki schodowe, niewiadomego przeznaczenia ciemne zaka­marki itp. Powierzchnia zabudowana Powierzchnia nie zabudowana Powierzchn. Powierzchnia użytkowa konstruk­ cyjna Powierzchnia mieszkalna ■I Rys. 2-2. Schemat ilustrujący podział powierzchni terenu i jego zabudowy Ekonomiczność projektu z tego punktu widzenia mierzymy odpowiednimi wskaźnikami. Dla budynków mieszkalnych wskaź­nik ten obliczamy w sposób następujący: powierzchnia mieszkalna Wskaźnik ogólna kubatura budynku a dla budynków przemysłowych: objętość zajęta przez maszyny i urządzenia Wskaźnik = 7 , ^ r—;—: ogólna kubatura budynku Dla przykładu przytoczymy kilka takich wskaźników. Wiemy, że najekonomiczniejszym jest takie rozwiązanie pro­jektowe, które zapewnia pożądany efekt przy użyciu najmniej­szych środków. Z punktu widzenia ekonomicznego najkorzyst­niejszy jest taki projekt domu mieszkalnego, który daje okre­śloną powierzchnię mieszkalną przy najmniejszych nakładach finansowych. Podany obok schemat powierzchniowy (rys. 2-2) zjawisko to najlepiej wyjaśni. Patrząc na schemat, możemy zbu­dować szereg wskaźników, np.: powierzchnia zabudowana Współczynnik zabudowy = : ; X 100 powierzchnia terenu Wskaźnik ekonomiki konstrukcji — powierzchnia przekroju poziomego ścian powierzchnia zabudowana Wskaźnik wykorzystania funkcjonalnego = _ powierzchnia mieszkalna powierzchnia użytkowa Wskaźników tych nie można stosować mechanicznie, bez głębszej analizy. Jest rzeczą oczywistą np., że koszt nabycia placu pod budowę powiększa koszt inwestycji. Z punktu widzenia wy­łącznie ekonomicznego budynki należałoby stawiać na jak naj­mniejszych placach, aby na 1 m2 powierzchni użytkowej przy­padała jak najmniejsza powierzchnia terenu. Jednak względy estetyczne i zdrowotne przemawiają za tym, aby budynki usy­tuowane były w pewnej odległości od siebie, aby otaczane były pasami zieleni itd. Z tych przyczyn nie żądamy nigdy, aby na X 100 1 m2 zabudowy przypadało jak najmniej powierzchni terenu, lecz aby stosunek ten był właściwy, to znaczy taki, jaki określony jest odpowiednimi przepisami — zależnie od miejscowości, dzielnicy miasta i rodzaju budynków. W naszych obecnych budynkach mieszkalnych, wykonanych z cegieł, powierzchnia przekroju poziomego ścian wynosi od 20 do 25'% całkowitej powierzchni zabudowy. Jest to bardzo dużo, w nowoczesnych budynkach prefabrykowanych procent ten jest znacznie mniejszy. Należy dążyć, aby procent ten ulegał stop­niowemu zmniejszeniu. Mechaniczne obniżanie tego wskaźnika nie jest jednak wska­zane. Zmniejszenie powierzchni przekroju poziomego ścian, to znaczy wykonywanie ścian cieńszych, jest możliwe tylko przy zastosowaniu nowoczesnych materiałów budowlanych, które za­pewniają odpowiednie walory statyczne, termiczne i akustyczne. Stosowanie takich materiałów może jednak okazać się znacznie droższe od cegły. Dopiero wnikliwa analiza wykaże, jakie bu­dynki w konkretnych warunkach są najbardziej ekonomiczne. Może okazać się, że raczej uzasadnione jest stosowanie tańszej cegły i wówczas zdecydujemy się na ściany grubsze. Wartość mieszkania zależy przede wszystkim od wielkości jego powierzchni mieszkalnej. Jednak w imię zwiększenia tej po­wierzchni, nie wolno projektować przedpokoju czy łazienek tak małych, aby nie można było swobodnie poruszać się w nich. I tu również należy stosować się do obowiązujących pod tym wzlę-dem normatywów i zachowywać odpowiednie proporcje. Aby projektować ekonomicznie, trzeba stosować się do usta­lonych normatywów, które dla projektantów są obowiązujące. Określają one ilość powierzchni lub kubatury na jednostkę efektu użytkowego. (Szczegółowe wiadomości o nomatywach podane są w nauce o kosztorysowaniu). 2. Wielkość i kształt budynku. Względy ekonomiczne trzeba również brać pod uwagę przy ustaleniu właściwej wielkości i kształtu obiektów budowlanych. Tak np. budynki blokowe są tańsze niż jednorodzinne, duże bloki mieszkalne kalkulują się taniej niż małe, licząc oczywiście koszt 1 m2 powierzchni uży­tecznej lub mieszkalnej. Z punktu widzenia obniżki kosztów należy więc raczej budo­wać duże bloki mieszkalne, a nie małe domki jednorodzinne. Istotnym czynnikiem jest także wysokość kondygnacji. Koszt 1 m2 powierzchni mieszkalnej kalkuluje się taniej, gdy mieszkania są niższe, gd}^ż zmniejsza się wówczas ogólna kuba­tura budynku. Istotnym zagadnieniem jest również liczba kondygnacji bu­dynku. Budynki parterowe są bardzo drogie ze względu na duży koszt dachu i fundamentów w stosunku do całej objętości bu­dynku. Jednak drogo kalkulują się również budynki bardzo wy­sokie, trzeba w nich wykonywać szerokie ławy fundamentowe. Konieczna jest również instalacja wind osobowych, hydroforów itd. Istnieje więc tutaj pewne optimum, czyli rozwiązanie najko­rzystniejsze. W naszych obecnych warunkach najtaniej kalkulują się bloki mieszkalne trzy- lub czteropiętrowe. Duży wpływ na koszty posiada również kształt budynku w rzu­cie poziomym. Budynki o kształtach bardzo skomplikowanych są drogie. Rozpatrując rzecz teoretycznie — najtańsze są budynki o kształcie kwadratu. Im budynek jest bardziej zbliżony do kwa­dratu, tym mniejsza jest liczba ścian zewnętrznych w stosunku do ograniczonej nimi powierzchni. Jednak budynki większe rzadko mają kształt kwadratu, gdyż ich szerokość nie może być zbyt duża ze względu na racjonalne oświetlenie pomieszczeń. Konstrukcja budynku. Istotnym problemem ekonomicznym jest konstrukcja budynku, którą ustala się przy projektowaniu. Należy projektować takie konstrukcje, które są łatwe do wyko­nania i nie wymagają dużego nakładu pracy na placu budowy. Racjonalne jest stosowanie prefabrykatów, wykorzystanie mate­riałów miejscowych. Pewną miarą ekonomiczności konstrukcji jest ciężar 1 m3 budynku. W zasadzie im budynek jest lżejszy, tym koszt jego jest mniejszy, tym taniej kosztuje realizacja. Elewacja. Zdarza się, że architekci, pragnąc ozdobić swoje budynki, projektują zbyt kosztowną elewację. Tak więc nieraz projektuje się wykładanie ścian zewnętrznych drogimi okładzi­nami kamiennymi zamiast tańszych tynków. Często projektuje się też skomplikowane gzymsy, bonie, ryzality, pilastry, podczas gdy duże efekty plastyczne osiągnąć można również przy użyciu znacznie tańszych wypraw kolorowych. Miarą liczbową kosztów zewnętrznego wykończenia budynku może być następujący wskaźnik: koszt robót elewacyjnych Wskaźnik = : —; ogólny koszt budowy 5. Koszty eksploatacji i remontów. Przy projektowaniu obiektu trzeba pamiętać o przyszłych kosztach eksploatacji i remontów. Często opłaca się ponieść stosunkowo większe koszty jednorazowe przy budowie, jeżeli dają one gwarancję, że w ten sposób zmniejszą się późniejsze koszty eksploatacji, napraw i remontów. Jeżeli np. zewnętrzne ściany budynku są zbyt cien­kie, kosztują one mniej, lecz powodować będą zwiększone koszty opału w okresie zimy. Szlachetne tynki zewnętrzne kosztują dro­żej, lecz przynoszą oszczędności w kosztach przyszłych remontów i konserwacji.

• EKONOMICZNE PROBLEMY PROGRAMOWANIA

  Programowanie jest podstawową czynnością działal­ności inwestora. Ma ono na celu określenie przedmiotu inwesty­cji oraz warunków, jakim inwestycja ma odpowiadać. Aby za­pewnić jak najlepsze wyniki inwestycji i aby zrealizować ją przy użyciu jak najmniejszej ilości nakładów, decyzja o powzięciu działalności inwestycyjnej musi być często poprzedzona przepro­wadzeniem specjalnych badań i studiów. Zależnie od wielkości i znaczenia zamierzonych inwestycji, programowanie może odbywać się na szczeblu ogólnopaństwo-wym, na szczeblu resortów lub na szczeblu niższym, jak np. przedsiębiorstwa i instytucje. Projekty największych inwestycji o znaczeniu ogólnopań-stwowym rozpatrywane są przez Radę Ministrów. Na inwestycje te wydziela się część środków finansowych z budżetu państwa. Resztę sum budżetowych przeznaczonych na inwestycje przy­dziela się poszczególnym resortom i radom narodowym, które dysponują nimi we własnym zakresie. Wnioski inwestycyjne o dużym znaczeniu gospodarczym pod­daje się analizie z punktu widzenia interesów całego społeczeń­stwa. Rozpatruje się je kompleksowo, to znaczy nie tylko z pun­ktu widzenia tej dziedziny, w której powstaje inwestycja, lecz również z punktu widzenia pozostałych działów i gałęzi gospo­darki narodowej. Budowa każdego nowego zakładu produkcyj­nego wywiera silny wpływ na życie gospodarcze rejonu, w któ­rym powstaje, a nawet całego kraju, zwiększa bowiem zapotrze­bowanie na węgiel czy energię elektryczną, na maszyny i urzą­dzenia, na pewne surowce i półfabrykaty, wreszcie na siłę ro­boczą. Aby podjąć decyzję, które z proponowanych inwestycji są najpilniejsze, sporządza się kilkunastoletnie plany perspekty­wiczne rozwoju poszczególnych działów i gałęzi gospodarki. Do­piero na ich tle można ustalić, jakie inwestycje należy realizować w pierwszej kolejności. Przy każdej decyzji gospodarczej mamy do czynienia z jednej strony z nieograniczonymi potrzebami, z drugiej zaś z ograniczonymi środkami. Inwestycje przemysłowe mogą mieć na celu powiększenie zdolności produkcyjnej danej gałęzi przemysłu albo tylko obni­żenie kosztów produkcji, lub wreszcie poprawę warunków i bez­pieczeństwa pracy. Doświadczenie wskazuje, że efekty te można uzyskać nie tylko przez budowę nowych obiektów, lecz również przez rozbudowę i modernizację istniejących. • Przed powzięciem decyzji trzeba więc zawsze przeprowadzić analizy i badania, czy jest rzeczą korzystniejszą budowanie zu­pełnie nowych zakładów, czy raczej przebudowanie i powięk­szenie zakładów istniejących. Bardzo istotnym jest również problem lokalizacji każdej in­westycji. Trzeba tu oprzeć się na planach zagospodarowania prze­strzennego kraju i rozpatrzyć, w jakich rejonach pożądane są najbardziej nowe fabryki czy inne obiekty inwestycyjne. Lokalizacja inwestycji zakładów przemysłowych jest ważnym działem ekonomiki przemysłu, obejmuje ona wiele ciekawych problemów, a między innymi następujące kwestie: 1) warunki komunikacyjne, a w szczególności czy w propono­wanej miejscowości są odpowiednie połączenia kolejowe, dro­gowe, wodne; . 2) jaka jest odległość od źródeł surowców i odbiorców przy­szłej produkcji oraz czy na miejscu znajduje się w dostatecznej ilości energia elektryczna i woda; 3) czy na miejscu jest dostateczna ilość wolnych rąk do pracy. Decyzja o lokalizacji obiektu pociąga za sobą szereg konse­kwencji natury ekonomicznej. Jeżeli np. obiekt zaprojektowany jest w terenie zadrzewionym lub w miejscu, w którym znajdują się jakieś dawne budynki, to aby przygotować teren do budowy należy wyciąć drzewa, wykarczować pnie, usunąć istniejące bu­dowle itp., co oczywiście podraża koszty. Jest rzeczą powszechnie znaną, że gdy obiekty budowlane wykonuje się w terenie uzbro­jonym, koszty budowy są znacznie niższe. Gdy natomiast do nowo wznoszonego budynku trzeba przeprowadzić długie prze­wody kanalizacyjne, wodociągowe, elektryczne, czy gazowe — koszty budowy znacznie wzrastają. Usytuowanie budynku w terenie nierównym pociąga za sobą koszty jego niwelacji. Jeżeli w ziemi występuje woda podskórna, często trzeba również przeprowadzić kosztowne roboty meliora­cyjne. Gdy nośność gruntu jest bardzo mała, trzeba wykonywać kosztowne roboty fundamentowe. Jeżeli więc mamy możliwość usytuowania budynku w różnych miejscach, należy wykonać kosztorysy dla poszczególnych wariantów, aby ustalić, który z nich jest najtańszy. Ekonomiczność usytuowania porównywać możemy przy po­mocy następującego wskaźnika: Wskaźnik = wartość robót przygotowawcz., ziemnych i fundamentowych ogólna wartość obiektu Jest rzeczą oczywistą, że z punktu widzenia ekonomicznego takie usytuowanie budynku jest najlepsze, przy którym wyżej podany współczynnik jest jak najmniejszy. Na koszty budowy wywiera istotny wpływ koszt transportu materiałów. Jest on najmniejszy wówczas, gdy plac budowy znajduje się przy bocznicy kolejowej, przy drodze kołowej czy żeglownej rzece. Jeżeli plac budowy znajduje się w dużej odle­głości od stacji kolejowej, koszty transportu są znacznie wyż­sze. Najgorzej sprawa przedstawia się wówczas, gdy budujemy obiekt z dala od drogi kołowej. W tym wypadku trzeba albo bu­dować specjalną drogę, albo materiał dowozić furmankami, co znacznie podraża koszty. Jeżeli na samym placu budowy lub w jego pobliżu znajduje się odpowiedni piasek czy żwir, wówczas można znacznie obni­żyć koszty, wykorzystując te surowce jako budulec. Nie bez zna­czenia jest również odległość wysypisk do wywozu nadmiaru ziemi z wykopów. Dość często koszty budowy wzrastają dlatego, że brak jest miejscowej siły roboczej. W tym wypadku trzeba płacić pracow­nikom odpowiednie diety, przewozić ich na budowę lub stawiać prowizoryczne baraki mieszkalne. Jak widzimy więc, już sama decyzja o lokalizacji obiektów wywiera olbrzymi wpływ na wielkość późniejszych kosztów bu­dowy. Przy budowie większych obiektów lokalizacja odbywa się w dwóch etapach. Pierwszy etap, to tak zwana lokalizacja ogólna, polegająca na ustaleniu miejscowości, w której inwe­stycja ma powstać. Drugi etap, to lokalizacja szczegó­łowa, polegająca na dokładnym wskazaniu miejsca konkretnego terenu pod budowę. Lokalizacja szczegółowa wymaga uzgodnienia z odpowiednimi radami narodowymi. Czas budowy większych inwestycji musi trwać kilka lat. Jednak jeżeli realizacja budowy zaplanowana jest na bardzo długi okres, to fakt ten z punktu widzenia ekonomicznego jest bardzo szkodliwy. Przede wszystkim koszty takiej budowy są z reguły wyższe, wzrastają bowiem tak zwane koszty stałe, jak nadzór techniczny, dozór itp. Po wtóre — występuje tu zja­wisko tak zwanego zamrażania środków, co szczególnie w budownictwie przemysłowym bardzo ujemnie odbija się na ogólnej gospodarce kraju, gdyż nakłady pieniężne włożone w bu­dowę nie mogą być wykorzystane do czasu uruchomienia obiektu. Ponieważ jednak wielkich inwestycji nie można wykonać w krót­kim okresie czasu, najkorzystniejsze jest stopniowe wykonywanie poszczególnych obiektów i stopniowe przekazywanie ich do eks­ploatacji.

• INSTYTUTY NAUKOWO-BADAWCZE

  Cechą nowoczesnego budownictwa jest stałe poszukiwanie i stosowanie nowych materiałów i konstrukcji, nowych maszyn, nowych metod wykonawstwa, nowych form organizacji pracy. Potrzeby stosowania udoskonaleń natury technologicznej i orga­nizacyjnej wynikają z dwóch przyczyn. Po pierwsze budownictwu stawiamy obecnie znacznie większe wymagania niż dawniej. Tak np. żądamy, by współczesne mieszkania odpowiadały rosnącym wymaganiom pod względem praktyczności i higieny^ Drugim silnym bodźcem, zmuszającym nas do poszukiwania nowych dróg i rozwiązań w budownictwie, jest konieczność zwiększenia wydaj­ności pracy i doścignięcia pod tym względem krajów przodują­cych w technice budowlanej. Zwiększenie wydajności pracy w budownictwie przyczynia się do szybkiej odbudowy pozostałych jeszcze zniszczeń wojen- nych i pozwala nadążać w zaspokajaniu potrzeb wynikających z rosnącej z roku na rok liczby ludności. Duży przyrost naturalny w naszym kraju powoduje nie tylko gwałtowny wzrost zapotrze­bowania na budownictwo mieszkaniowe, lecz również przemy­słowe, komunikacyjne, służby zdrowia, szkolnictwa itp. Zwiększenie wydajności pracy w budownictwie zezwala na zmniejszenie liczby zatrudnionych w nim pracowników na ko­rzyść rolnictwa, górnictwa, przemysłu chemicznego, co umożli­wia rozwinięcie nowych dziedzin produkcji i usług. W naszym budownictwie pracuje obecnie ok. 3,7% ogółu lud­ności. Jest to liczba bardzo duża, jeżeli weźmiemy pod uwagę, że np. w Stanach Zjednoczonych budownictwo zatrudnia zale­dwie 1,7%, w NRF — 2,1%, w Anglii — 2,2%, w Danii — 2,9% ogółu ludności. Budownictwo nasze zatrudnia obecnie 31% wszystkich inżynierów, jakich w ogóle posiadamy. Nie możemy więc pozwolić sobie na dalszy znaczny wzrost zatrudnienia w bu­downictwie. Aby więc ograniczonymi środkami osiągnąć coraz większe efekty, musimy stosować nowoczesną technikę i organi­zację pracy. Nowe metody pracy nie przychodzą jednak tak łatwo. Wymagają one wielu prób i doświadczeń, a przede wszyst­kim wielu badań naukowych. Naukowymi problemami budownictwa zajmują się specjalne instytuty naukowo-badawcze i katedry wyższych uczelni tech­nicznych. Podajemy poniżej wykaz tych instytutów, z krótkim opisem zakresu ich prac. Instytut Budownictwa Mieszkaniowego (IBM) przeprowadza wszechstronne badania, mające na celu poprawę warunków mie­szkaniowych ludności. Badania te są natury ekonomicznej i spo­łecznej, w szczególności dotyczą ekonomiki programowania ze­społów mieszkaniowych, analizy układu i wyposażenia mieszkań oraz ich wartości użytkowej. IBM prowadzi Działowy Ośrodek Dokumentacji Naukowo--Technicznej i posiada następujące zakłady naukowe: Zakład Statystyki i Ekonomiki Budownictwa Mieszkaniowego Zakład Metodologii Planowania Budownictwa Mieszkaniowego Zakład Programowania i Typizacji Budynków Mieszkalnych Zakład Elementów Budowlanych Zakład Budynków Jednorodzinnych Zakład Badania Cen i Kosztów w Budownictwie. Instytut Organizacji i Mechanizacji Budownictwa (IOMB) wykonuje prace naukowo-badawcze z zakresu organizacji, me­chanizacji, technologii robót budowlano-montażowych i ekono­miki budownictwa oraz współpracuje z przedsiębiorstwami bu­dowlanymi dla bezpośredniego wprowadzania czynników postępu technicznego. Zakres działania IOMB obejmuje działy: I. Zagadnienie ogólne organizacji i mechanizacji budownic­twa II. Organizacja i zarządzanie w budownictwie Technologia robót budowlano-montażowych Mechanizacja budownictwa, maszyny, narzędzia, sprzęt budowlany V. Ekonomika, planowanie, wskaźniki w budownictwie VI. Zaplecze techniczne i produkcja pomocnicza. Instytut Techniki Budowlanej (ITB). Zakres prac instytutu podzielić można na dwie grupy: Badania wytrzymałościowe oraz innych cech materiałów budowlanych, jak np. cementu, wapna, betonów, ceramiki budo­wlanej, metali używanych w budownictwie, jak również goto­wych konstrukcji budowlanych. Ekspertyzy, porady, nadzór i orzecznictwo w zakresie: wa­runków fundamentowania; dopuszczalnych obciążeń; wód grun­towych; wykonywania instalacji; stosowania i wykonawstwa kon­strukcji stalowych, żelbetowych i drewnianych; budownictwa indywidualnego i materiałów miejscowych. Ponadto istnieją instytuty naukowo-badawcze zajmujące się wyłącznie produkcją materiałów budowlanych, a mianowicie: Instytut Przemysłu Wiążących Materiałów Budowlanych oraz Instytut Przemysłu Szkła i Ceramiki.

• KLASYFIKACJA PRZEDSIĘBIORSTW

  Przedsiębiorstwa budowlane i bezpośrednio związane z bu­downictwem podzielić możemy pod kątem widzenia zakresu wy­konywanych robót na dwie główne grupy: na przedsiębiorstwa produkcyjne i usługowe. Każdą z nich podzielić mo- żerny na dwie podgrupy. Tak więc przedsiębiorstwa produkcyjne dzielimy na takie, które wykonują gotowe obiekty budowlane i takie, które produkują pewne elementy dla budownictwa, np. prefabrykaty. Przedsiębiorstwa usługowe dzielimy na: transpor­towe, które przewożą materiały, konserwują i naprawiają środki transportowe, oraz przedsiębiorstwa naprawy maszyn i sprzętu. Przedsiębiorstwa, budowlane i bezpośrednio związane z budownictwem Przedsiębiorstwa produkcyjne Przedsiębiorstwa usługowe Wykonujące całkowite obiekty budowlane Wykonujące elementy budowlane (prefabrykaty) Transportowe Naprawy maszyn i urządzeń Ogólno­budowlane Instalacyjne Robót inżynierskich Budownictwa miejskiego Budownictwa przemysłowego Rys. 2-3. Schemat podziału przedsiębiorstw budowlanych Klasyfikacji i podziału przedsiębiorstw można dokonywać jeszcze dalej. Tak więc przedsiębiorstwa zatrudnione przy wyko­nywaniu obiektów budowlanych dzielimy na ogólnobudowlane, instalacyjne, robót inżynierskich itd. Przedsiębiorstwa ogólnobudowlane dzielimy z kolei na przed­siębiorstwa budownictwa miejskiego i przemysłowego. Rzeczowy podział przedsiębiorstw podany jest w schemacie (rys 2-3). Aczkolwiek przedsiębiorstwa produkujące materiały budo­wlane, takie jak cegielnie, cementownie czy tartaki, są również związane bezpośrednio z budownictwem, jednak rozpatrywać ich nie będziemy, gdyż należą one do specjalnej grupy — przemysłu materiałów budowlanych. Nie będziemy również omawiać bliżej przedsiębiorstw wykonujących maszyny i środki transportowe dla budownictwa. Przyjrzyjmy się teraz, jak podzielone zostały przedsiębior­stwa ze względu na zależność hierarchiczną. Otóż podzielono je na pewne grupy, które stanowią określoną całość gospodarczą i podporządkowaną jednostkom zwierzch­nim — zjednoczeniom. Jednemu zjednoczeniu podlega najczęściej od kilku do kilkunastu przedsiębiorstw. Przy grupowaniu przed­siębiorstw brano pod uwagę trzy zasady: zasadę specjalizacji, za­sadę samowystarczalności gospodarczej oraz zasadę rejonizacji. Wyjaśnimy, na czym one polegają. Jeżeli istnieje grupa przedsiębiorstw o ' jednakowej specjali­zacji, np.. pewna liczba przedsiębiorstw instalacyjnych, jest rze­czą celową, aby były one podporządkowane jednemu zjednocze­niu. Przedsiębiorstwa te bowiem mają wiele spraw wspólnych, jak np. problem zaopatrzenia w identyczne materiały, problem norm i cen. Również bardzo pożądane są częste' kontakty wza­jemne tych przedsiębiorstw, mogą one bowiem udzielać sobie rad i pomocy. Jednocześnie znacznie łatwiejsze jest kierowanie oraz kontrola działalności grupy przedsiębiorstw o podobnym rodzaju produkcji. Gdy jednemu zjednoczeniu podlega grupa przedsiębiorstw o jednakowym lub podobnym profilu produkcji, mówimy, że zgrupowane są one według zasady specjalizacji. Tak np. Zjednoczenie Budownictwa Wodno-Inżynieryjnego obejmuje następujące przedsiębiorstwa: Warszawskie Przedsię­biorstwo Budownictwa Wodno-Inżynieryjnego; Krakowskie Przedsiębiorstwo Geologiczno-inżynierskie Budownictwa; Po­znańskie Przedsiębiorstwo Robót Inżynieryjnych; mieszczące się w Warszawie — Przedsiębiorstwo Zmechanizowanych Robót Ziemnych itp. Przedsiębiorstwa zajmujące się budową elektrowni i podob­nych obiektów podległe są Zjednoczeniu Przedsiębiorstw Budowy Elektrowni i Przemysłu, które mieści się w Warszawie. Jednak zasada specjalizacji nie może być zupełnie ściśle i kon­sekwentnie przestrzegana. Praktyka wykazała bowiem, że jest rzeczą bardzo praktyczną, aby do grupy przedsiębiorstw budowla­nych o tym samym rodzaju produkcji dołączać te przedsiębior­stwa usługowe czy produkcyjne, których praca jest ściśle zwią­zana z przedsiębiorstwami budowlanymi. Zjednoczenia nadzorują więc nie tylko same przedsiębiorstwa budowlane, lecz również takie, które stale z nimi współpracują. Tak np. Zjednoczeniu Przedsiębiorstw Budowy Elektrowni i Przemysłu podlegają również: Biuro Projektów Organizacji i Mechanizacji Robót Elektrownianych „BOMR"; Fabryka Urzą­dzeń Technicznych „Energosprzęt" w Jaśkowicach Śląskich. W ten sposób wyodrębniona grupa przedsiębiorstw, podpo­rządkowana jednemu zjednoczeniu, stanowi pewną całość gospo­darczą i dlatego jest w pewnym stopniu samowystarczalna. Gdy przedsiębiorstwa usługowe i produkcji elementów podlegają temu samemu zjednoczeniu co współpracujące z nimi przedsiębiorstwa budowlane, łatwiej układa się między nimi wzajemna współ­praca, która jest przecież bardzo ważnym elementem gospodarki socjalistycznej. Dołączanie do grupy przedsiębiorstw budowlanych jednostek z nimi ściśle współpracujących odbywa się w myśl zasady samo­wystarczalności gospodarczej. Dla przykładu opiszemy jeszcze kilka zjednoczeń, aby wskazać, że za­sada ta ma zastosowanie praktyczne. Do Zjednoczenia Konstrukcji Stalowych i Urządzeń Przemysłowych. „Mostostal" należą: Warszawskie Przedsiębiorstwo Konstrukcji Stalowych i Urządzeń Przemysłowych „Mostostal" i o takiej samej nazwie przedsię­biorstwa poznańskie, śląskie, krakowskie; Przedsiębiorstwo Montażu Urzą­dzeń Kotłowych, Chemicznych i Zbiorników „Mostostal" w Będzinie; Przedsiębiorstwo Produkcji Konstrukcji Stalowych i Urządzeń Dźwigo­wych w Zabrzu, Biuro Studiów i Projektów Konstrukcji Stalowych w War­szawie. Zjednoczenie „Instalacje Przemysłowe" skupia takie przedsiębiorstwa, jak Przedsiębiorstwo „Instalacje Przemysłowe" w Warszawie oraz iden­tyczne przedsiębiorstwa w Lublinie, Krakowie, Katowicach, Łodzi, No­wej Hucie, Wrocławiu, Poznaniu i Gdańsku. Przedsiębiorstwa budowlane zgrupowane są według zasad rejonizacji. Taki podział jest możliwy ze względu na to, że przedsiębiorstw tych jest stosunkowo dużo. Mamy więc: Byd­goskie Zjednoczenie Budownictwa, Gdańskie, Kieleckie, Krakow­skie, Lubelskie, Łódzkie, Poznańskie, Rzeszowskie, Wrocławskie. Stołeczne przedsiębiorstwa podlegają Zjednoczeniu Budownictwa Warszawa. Na terenie województwa warszawskiego i m. st. Warszawy działa Warszawskie Zjednoczenie Budownictwa Przemysłowego. Na terenie województwa katowickiego i opolskiego działa Śląskie Zjednoczenie Budownictwa Przemysłowego oraz Śląskie Zjedno­czenie Budownictwa Miejskiego. W zasadzie zjednoczenia grupują zarówno przedsiębiorstwa budownictwa miejskiego jak i przemysłowego. Ażeby przedsię­biorstwa zgrupowane w jednym zjednoczeniu stanowiły pewną współpracującą ze sobą całość, aby były w pewnym stopniu samo­wystarczalne, do poszczególnych zjednoczeń, zgodnie z zasadą samowystarczalności gospodarczej, dołączono niektóre przedsię­biorstwa instalacyjne, transportowe, robót inżynierskich oraz produkcji elementów budowlanych. W niektórych okręgach o du­żej ilości robót budownictwa miejskiego utworzono specjalne przedsiębiorstwa robót elewacyjnych, które po wyschnięciu mu­rów wykonują tylko tynki i okładziny zewnętrzne. Przykładowo podajemy organizację Zjednoczenia Budownictwa „War­szawa", które nadzoruje większość budownictwa w stolicy. Podlega mu 5 przedsiębiorstw stanu surowego: Przedsiębiorstwo Budownictwa Uprzemysłowionego Warszawa-Północ, Przedsiębiorstwo Budownictwa Miejskiego Warszawa-Śródmieście, Warszawa-Centrum, Warszawa-Północ, Warszawa-Wschód; 3 przedsiębiorstwa robót wykończeniowych: Przedsiębiorstwo Robót Wykończeniowych „Stolica", Warszawa-Muranów, Warszawa-Praga, a ponadto Przedsiębiorstwo Produkcji Pomocniczej Bu­downictwa Warszawa-„Zaplecze"; 2 przedsiębiorstwa instalacji sanitar­nych; 2 przedsiębiorstwa instalacji elektrycznych, przedsiębiorstwo robót inżynieryjnych, przedsiębiorstwo zaopatrzenia, przedsiębiorstwo produkcji betonów oraz zakłady transportowe. Przedsiębiorstwa przemysłu materiałów budowlanych podle­głe są zjednoczeniom branżowym, podobnie jak inne przedsiębior­stwa przemysłowe. Jedno zjednoczenie nadzoruje zwykle większą liczbę przedsiębiorstw. Tak np. mamy: Zjednoczenie Przemysłu Cementowego, które nadzo­ruje wszystkie cementownie; Zjednoczenie Przemysłu Wapiennego i Gipso­wego, które nadzoruje zakłady wapiennicze, "dolomitowe i gipsowe; Zje­dnoczenie Przemysłu Ceramicznego, obejmujące zakłady ceramiczne, ka­mionkowe, wyrobu glazury, terakoty, porcelany i fajansu.

• MINISTERSTWO BUDOWNICTWA I PRZEMYSŁU MATERIAŁÓW BUDOWLANYCH

  Naczelnym organem administracji państwowej w zakresie budownictwa, urbanistyki i architektury jest Ministerstwo Bu­downictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych (skrót MB i PMB). Zakres działania tego ministerstwa, zwłaszcza po likwi­dacji Komitetu Budownictwa, Urbanistyki i Architektury, jest bardzo rozległy, a mianowicie: w oparciu o narodowe plany go­spodarcze oraz uchwały i wytyczne Rady Ministrów ustala ono kierunki i metody rozwoju budownictwa pod względem technicz­nym, organizacyjnym i ekonomicznym; zajmuje się koordyna­cją w dziedzinie projektowania budowlanego i produkcji budo­wlano-montażowej. W tym zakresie kieruje działalnością pod­ległych jednostek projektowych i wykonawczych, które projek­tują i realizują obiekty budowlane budownictwa powszechnego i specjalnego, jak obiekty budownictwa mieszkaniowego, admi­nistracyjnego, gospodarczego, socjalnego, kulturalnego oraz prze­mysłowego; zakłady wytwórcze, przetwórcze, elektrownie, urzą­dzenia klimatyczne i energetyczne, konstrukcje stalowe, insta­lacje przemysłowe i energetyczne i inne obiekty inżynierskie, nie zastrzeżone do właściwości innych ministrów; ustala technicz­ne normatywy projektowania, zasady sporządzania dokumentacji oraz zatwierdzania dokumentacji typowej; wydaje normy i prze­pisy, regulujące produkcję budowlano-montażową i prace geolo­giczno-inżynierskie; jako władza naczelna miejscowego planowa­nia przestrzennego kieruje sprawami sporządzania miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego oraz sprawami związa­nymi z wydawaniem lokalizacji szczegółowej inwestycji budowla­nych; kieruje również sprawami państwowego nadzoru budo­wlanego budownictwa powszechnego i jednocześnie koordynuje działalność naczelnych organów państwowego nadzoru budowla­nego budownictwa specjalnego; kieruje sprawami projektowania technologicznego w zakresie produkcji materiałów budowlanych oraz sprawami produkcji i zbytu tych materiałów, jak cementu, wapna, gipsu i innych materiałów wiążących, wyrobów cera­miki budowlanej, wyrobów sylikatowych kruszywa naturalne­go itd.; dla wykonania zadań na odcinku produkcji materiałów budowlanych prowadzi prace górnicze oraz działalność geolo­giczną w zakresie eksploatacji złóż surowców materiałów budo­wlanych i rozpoznania warunków geologiczno-inżynierskich dla potrzeb budownictwa. Do zakresu działania ministerstwa należą także sprawy sprzętu budowlanego, maszyn i urządzeń technicznych oraz transportu branżowego. Budownictwu miejskiemu MB i PMB udziela po­mocy technicznej, dostarcza projekty, opracowania typowe, a także inicjuje i organizuje masową produkcję typowych ele­mentów budowlanych w szczególności elementów zastępujących drewno. Dla uzyskania postępu i rozwoju technicznego, organizacyj­nego i ekonomicznego budownictwa i przemysłu materiałów bu­dowlanych ministerstwo nadaje kierunek pracom placówek nau­kowo-badawczych, jak i naukowo-usługowych oraz kieruje rea­lizacją współpracy naukowo-technicznej i gospodarczej z zagra­nicą. Do wypełnienia powyższych zadań istnieją w ramach mini­sterstwa odpowiednie komórki organizacyjne, a mianowicie: Na czele ministerstwa stoi minister, który ma do pomocy podsekretarzy stanu (wiceministrów). W skład ministerstwa wchodzą departamenty oraz inne równorzędne komórki. Na czele ich stoją dyrektorzy. A oto wykaz jednostek organizacyjnych 4ff wchodzących w skład MB i PMB: Gabinet Ministra, Departa­menty: Kadr, Organizacyjno-Administracyjny, Planowania Bu­downictwa i Koordynacji, Planowania przestrzennego, Projekto­wania, typizacji i normalizacji, Nadzoru Budowlanego, Techniki, Geologii i Górnictwa, Budownictwa Przemysłowego i Specjalnego, Budownictwa Mieszkaniowego i Ogólnego, Budownictwa Wiej­skiego, Planowania produkcji Materiałów Budowlanych, Mecha­niki i Energetyki, Inwestycji, Transportu, Norm i Cen, Zatrud­nienia, Pracy i Płacy, Finansowo-Ekonomiczny, Księgowości i Rewizji, Wojskowy oraz Biura: Współpracy Gospodarczej z zagranicą, Prawne, Pełnomocnika Rządu do Spraw Produkcji Paliwa Formowanego z węgla brunatnego, Budżetowo-Gospodar-cze. Przy ministerstwie działa: Rada Budownictwa, Kolegium Mi­nisterstwa, Resortowa Komisja Arbitrażowa. Departamenty dzielą się na wydziały. Na czele każdego wydziału stoi naczelnik. Aby zrozumieć organizacje ministerstwa, należy rozróżniać dwa pojęcia: ministerstwo i resort. Resort jest pojęciem szer­szym i obejmuje zarówno ministerstwo, jak i wszystkie podległe mu komórki organizacyjne, jak zjednoczenia, przedsiębiorstwa, instytuty itd. Pojęcie ministerstwa obejmuje tylko sam zarząd resortu, samą jego centralę. Ktoś, kto pracuje w przedsię­biorstwie podległym ministerstwu budownictwa i przemysłu ma­teriałów budowlanych, pracuje w resorcie budownictwa, a nie w ministerstwie. Wyżej wymienione jednostki organizacyjne są właśnie ko­mórkami centralnymi, wchodzącymi w skład ministerstwa jako zarządu resortu. Oprócz nich istnieją jednostki terenowe podległe ministrowi, jak np. zjednoczenia sprawujące bezpośredni nadzór nad przedsiębiorstwami. Ministerstwu Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budo­wlanych podlegają między innymi bezpośrednio: Instytut Urba­nistyki i Architektury, Instytut Budownictwa Mieszkaniowego, Instytut Techniki Budownictwa, Instytut Organizacji i Mecha­nizacji Budownictwa, Instytut Przemysłu Szklarskiego i Ceramiki, Ośrodek Informacji Techniczno-Ekonomicznej, Resortowy Ośro­dek Pracy itd.

• ORGANIZACJA WYKONAWSTWA

  Wykonawstwo robót budowlanych może być prowadzone: sposobem gospodarczym, sposobem zleconym. Jeżeli zleceniodawca posiada odpowiednie środki, ażeby sam własnymi siłami wykonywać roboty budowlane, wówczas wyko­nuje je sposobem gospodarczym. Tym sposobem bu­dowane są obiekty przeznaczone do własnego użytku przedsię­biorstw budowlanych. Często również szkoły budowlane, a na­wet większe zakłady i fabryki same wykonują dla siebie remonty, a nawet drobniejsze inwestycje, jeżeli ten sposób wykonania robót jest tańszy. Niekiedy zakłady produkcyjne wolą wykonywać roboty budowlane sposobem gospodarczym dlatego, że w ten sposób unikają wprowadzenia obcych ludzi na swój teren. Jeżeli zleceniodawca nie posiada odpowiednich środków, aby wykonać jakieś roboty siłami własnymi, wówczas zleca je wyspecjalizowanym przedsiębiorstwom budowlanym. Jest bowiem rzeczą oczywistą, że przedsiębiorstwa budowlane mogą wykonać roboty, leżące w zakresie ich specjalizacji, znacznie lepiej, szyb- 5 — Organizacja i ekonomika bud. 65 ciej i taniej, aniżeli inwestorzy, którzy nie są wyspecjalizowani w danym zakresie robót. Zleceniodawca, wykonując roboty sposobem gospodarczym, może oczywiście przyjąć do ich wykonywania pewną liczbę no­wych pracowników, a nawet może zlecić pewne partie robót samodzielnym rzemieślnikom, jednak sam ponosi odpowiedzial­ność za całość prac, sam załatwia wszelkie formalności związane z budową i najczęściej sam czyni starania o materiały. Zlecanie robót może odbywać się trzema sposobami: z wolnej ręki, na drodze urzędowej, na drodze przetargu. Zlecanie robót z wolnej ręki może nastąpić tylko wtedy, gdy przedsiębiorstwo jest w stanie wykonać daną robotę ponad­planowo. Nie jest ono uregulowane szczegółowymi przepisami, gdyż w gospodarce uspołecznionej jest stosowane bardzo rzadko. Najczęściej odbywa się tylko między prywatnymi kontrahentami. Zlecanie na drodze urzędowej polega na tym, że zlece­niodawca może zawrzeć umowę tylko z przedsiębiorstwem właści­wym pod względem specjalizacyjnym i terytorialnym. Bardzo często udziela on zlecenia za pośrednictwem władzy zwierzchniej przedsiębiorstwa. Obowiązują wówczas ceny ustalone . koszto­rysie urzędowym, który stanowi część dokumentacji. Przetarg jest to czynność organizowana przez zlecenio­dawcę, w celu uzyskania najkorzystniejszych dla siebie wa­runków. Przetarg nazywany jest również „licytacją in minus", przy licytacji bowiem chodzi o to, by znaleźć nabywcę, który zapłaci najwięcej, przy przetargu — by znaleźć wykonawcę za najniższą sumę. Organizacja przetargu polega na tym, że zleceniodawca ogła­sza najpierw w prasie zamiar powierzenia robót i wzywa do składania ofert. Przedsiębiorstwa ubiegające się o roboty, będące treścią prze­targu, składają swoje oferty w zalakowanych kopertach. Każde z nich oferuje cenę według własnej kalkulacji. Jako gwarancję na dotrzymanie oferowanych przez siebie warunków obowiązane jest załączyć dowód złożenia w banku pewnej sumy gwarancyjnej, która nazywa się wadium. Suma ta może być również wpłacona bezpośrednio zleceniodawcy. Wielkość tej sumy ustala ogłaszający przetarg. Zwykle nie przekracza ona 10% wartości robót. Oznaczonego dnia ogłasza­jący przetarg otwiera komisyjnie koperty i wybiera dla siebie najkorzystniejszą. Z oferentem, który zaproponował najkorzyst­niejsze warunki, zawiera następnie umowę. Niekiedy ogłaszający przetarg zastrzega sobie jednak prawo do zawarcia umowy na podstawie oferty droższej i odrzucenia oferty tańszej, jeżeli ma podstawę do przypuszczenia, że oferent nie wywiąże się ze swych zobowiązań. W wykonawstwie budowlanym, zwłaszcza przy realizacji du­żych obiektów przemysłowych, mamy często do czynienia z fak­tem, że przy jednym obiekcie zatrudnionych musi być kilka przedsiębiorstw. Obok np. przedsiębiorstwa ogólnobudowlanego pracuje przedsiębiorstwo robót inżynierskich, instalacji sanitar­nych, elektrycznych itp. Powstaje więc poważny problem uzgod­nienia ich robót w czasie, wydzielania im odpowiednich pomiesz­czeń na placu budowy i ogólnej koordynacji pracy. Brak odpowiedniej koordynacji robót może powodować duże marnotrawstwo. Niejednokrotnie zdarzało się, że wykonaną przez przedsiębiorstwo ogólnobudowlane ścianę elektrycy rozbierali, aby wstawić duży transformator, albo też wykonaną przez przedsiębiorstwo robót drogowych nawierzchnię instalatorzy zry­wali, aby przeprowadzić jakiś przewód itp. Doświadczenie wskazuje, że inwestor nie jest w stanie zhar­monizować pracy wszystkich wykonawców i dlatego wprowadzo­no zasadę tak zwanego generalnego wykonawstwa. Polega ona na tym, że inwestor nie jest obowiązany wyszukiwać wszystkich przedsiębiorstw wyspecjalizowanych, jakie są nie­zbędne do wykonania każdej roboty. Zawiera przeto umowę na całość robót tylko z jednym przedsiębiorstwem, najczęściej z ta­kim, w którego profilu produkcyjnym leży największa część robót danej inwestycji. Zwykle jest to przedsiębiorstwo ogólno­budowlane. W tym wypadku ono odpowiada przed inwestorem za całość robót danej inwestycji. Przedsiębiorstwo to nazywamy wykonawcą generalnym. 5* 67 Wykonawca generalny wyszukuje odpowiednie przedsiębior­stwa specjalistyczne i z nimi zawiera umowy na poszczególne partie robót. Przedsiębiorstwa te nazywamy podwykonaw­cami lub subwykonawcami. Obowiązek skoordynowania robót w czasie i przestrzeni należy całkowicie do obowiązków wyko­nawcy generalnego. Zadanie to jest wtedy o tyle ułatwione, że jest on głównym gospodarzem na placu budowy i może swoje roboty dostosować do wymagań przedsiębiorstw specjalistycznych. Jednostkami przyjmującymi zlecenia na wykonanie robót budowlanych mogą być przedsiębiorstwa państwowe, spółdzielcze, prywatne, a nawet indywidualni rzemieślnicy, posiadający odpo­wiednie uprawnienia. Do wykonywania robót budowlanych, zwłaszcza budownictwa ogólnego, powołane są przede wszystkim państwowe przedsiębiorstwa budowlane podległe Ministerstwu Budownictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych. Jednak przedsiębiorstwa podległe ministerstwu budownictwa wykonują zaledwie około połowy wszystkich robót budowlanych wykony­wanych w Polsce. Drugą połowę wykonują przedsiębiorstwa państwowe innych resortów oraz przedsiębiorstwa spółdzielcze i prywatne.

• TERENOWA SŁUŻBA ARCHITEKTONICZNO-BUDOWLANA

  Organami prezydiów rad narodowych do spraw miejscowego planowania przestrzennego i nadzoru budowlanego oraz spraw związanych z projektowaniem, wykonawstwem budowlano-mon-tażowym i produkcją materiałów budowlanych są wydziały bu­downictwa, urbanistyki i architektury, zwane służbą archi-tektoniczno-budowlaną. Pierwszą instancją tej służby są wydziały budownictwa, Urba­nistyki i architektury prezydiów powiatowych rad narodowych, prezydiów miejskich rad narodowych miast wyłączonych z po­wiatów oraz prezydiów dzielnicowych . rad narodowych miast wyłączonych z województw, jak Warszawa, Łódź, Kraków, Po­znań, Wrocław. Drugą instancję tej służby stanowią wydziały bu­downictwa, urbanistyki i architektury prezydiów wojewódzkich rad narodowych i prezydiów rad narodowych miast wyłączonych z województw. Pracą wydziałów budownictwa, urbanistyki i architektury prezydiów powiatowych, miejskich, miast wyłączonych z powia­tów i dzielnicowych rad narodowych kierują architekci powiato­wi miejscy i dzielnicowi. Pracą wydziałów prezydiów wojewódz­kich rad narodowych i miast wyłączonych z województw kierują główni architekci województw i główni architekci miast. W m. st. Warszawie kierownik służby architektoniczno-budowlanej używa tytułu — Naczelny Architekt Warszawy. Organem doradczym głównych architektów województw i miast są komisje urbanistyczno-architektoniczne. Członków tej komisji powołuje prezydium właściwej rady narodowej za zgodą ministra MB i PMB. Do zakresu działania wydziałów budownictwa, urbanistyki i architektury między innymi należą: 1) kierowanie sporządza- niem miejscowych planów zagospodarowania przestrzennego; 2) wydawanie decyzji lokalizacji szczegółowej inwestycji budo- wlanych; 3) zatwierdzanie projektów wstępnych budownictwa powszechnego i projektów planów realizacyjnych oraz projek- tów wstępnych budownictwa specjalnego pod względem urbani- stycznym i architektoniczno-budowlanym; -4) zatwierdzanie pod- stawowych projektów budownictwa powszechnego; 5) nadzór nad działalnością zespołów orzekających; 6) sprawowanie nadzoru budowlanego nad budową, rozbiórką i utrzymaniem obiektów budowlanych. , Do dalszych zadań wydziałów należy badanie możliwości i sposobów zaspokojenia zapotrzebowania na roboty budowlano--montażowe i materiały budowlane. W związku z tym zajmują się one ustalaniem wielkości zadań produkcyjnych i nakładów inwestycyjnych pod kątem dostosowania ich do mocy produk­cyjnej przedsiębiorstw, opracowują wnioski w sprawie zapotrze­bowania materiałowego i wykorzystywania złóż surowców miej­scowych do produkcji materiałów budowlanych. Przy wojewódz­kich wydziałach budownictwa, urbanistyki i architektury dzia­łają pracownie urbanistyczne, których zadaniem jest opracowy­wanie projektów miejscowych planów zagospodarowania prze­strzennego i innych opracowań urbanistycznych. Przy powiatowych wydziałach działają zespoły lub pracownie urbanistyczne, które opracowują projekty szczegółowych miej­scowych planów zagospodarowania przestrzennego oraz projekty wyznaczania terenów budowlanych na obszarach wsi. Odmienna organizacja służby architektoniczno-budowlanej jest na terenie m. st. Warszawy, gdzie powołano Wydział Archi­tektury, Nadzoru Budowlanego i Geodezji jako II instancję i dzielnicowe Wydziały Architektury, Nadzoru Budowlanego i Geodezji jako I instancję tej służby. Służba architektoniczno--budowlana m. st. Warszawy nie obejmuje swym działaniem spraw wykonawstwa budowlano-montażowego i materiałów bu­dowlanych, natomiast jest połączona w jednym wydziale ze służbą geodezyjną.

• WYKONAWSTWO BUDOWLANE POZA RESORTEM BUDOWNICTWA

  Wymienione wyżej przedsiębiorstwa wykonawstwa budowla­nego, podległe Ministerstwu Budownictwa i Przemysłu Materia­łów Budowlanych, stanowią główny trzon budownictwa. Pozostałe przedsiębiorstwa podlegają innym resortom. Pokrótce je omó­wimy. Ministerstwo Komunikacji posiada wiele przedsiębiorstw ro­bót kolejowych (PRK), przedsiębiorstw zabezpieczenia ruchu i łączności oraz przedsiębiorstw robót drogowych i mostowych. W Ministerstwie Łączności istnieją przedsiębiorstwa robót tele­komunikacyjnych. Ministerstwu Górnictwa i Energetyki podle­gają przedsiębiorstwa budowy, rozbudowy i rekonstrukcji ko­palń, urządzeń górniczych oraz zakładów przetwórczych; oprócz tego podlegają mu przedsiębiorstwa budowy sieci elektrycznych. Ministerstwu Przemysłu Ciężkiego podlegają przedsiębior­stwa budowy kopalń rud, przedsiębiorstwa remontu pieców hut­niczych, przedsiębiorstwa budowy gazowni i rurociągów gazo­wych. Własne przedsiębiorstwa budowlane posiada Ministerstwo Przemysłu Chemicznego. W Ministerstwie Przemysłu Lekkiego grupują się przeważnie przedsiębiorstwa remontowo-budowlane i remontowo-montażowe zakładów tego resortu. Przedsiębiorstwa elektryfikacji rolnictwa, przedsiębiorstwa robót wodno-melioracyjnych oraz hydrologicznych skupiają się w Ministerstwie Rolnictwa. Pracownie konserwacji zabytków, wykonujące roboty budowlano-konserwatorskie w zakresie za­bezpieczenia, remontów i adaptacji zabytków, podlegają Mini­sterstwu Kultury i Sztuki. Duży potencjał budowlany skupia Ministerstwo Gospodarki Komunalnej. Podległe mu są wojewódzkie zarządy gospodarki komunalnej i mieszkaniowej. Zarządy grupują miejskie i powia- towe przedsiębiorstwa remontowo-budowlane. Przedsiębiorstwa takie istnieją w każdym powiecie. Na terenie m. st. Warszawy powołane zostało Stołeczne Zjednoczenie Przedsiębiorstw Remon­towo-Budowlanych i Specjalnych. Oprócz wyżej wymienionych Ministerstwo Gospodarki Komunalnej posiada jeszcze wojewódz­kie i miejskie przedsiębiorstwa rożbiórkowo-porządkowe, woje­wódzkie i miejskie przedsiębiorstwa robót drogowych, wojewódz­kie i miejskie przedsiębiorstwa robót wodociągowych i kanaliza­cyjnych, przedsiębiorstwa instalacyjne, które wykonują instalacje wodociągowo-kanalizacyjne, centralnego ogrzewania i gazowe. W Warszawie istnieje jeszcze odrębne Przedsiębiorstwo Bu­dowy Sieci Cieplnej, które rozprowadza energię cieplną ze sto­łecznych elektrociepłowni . do instalacji centralnego ogrzewania osiedli mieszkaniowych. Odrębną grupę stanowią tak zwane przedsiębiorstwa tere­nowe, zajmujące się przede wszystkim budownictwem wiej­skim. Fachowy nadzór nad nimi sprawuje Ministerstwo Budow­nictwa i Przemysłu Materiałów Budowlanych. Pod względem administracyjnym podlegają one prezydiom rad narodowych. Tak więc przy prezydiach wojewódzkich rad narodowych istnieją wojewódzkie zarządy budownictwa terenowego, a im z kolei pod­legają poszczególne przedsiębiorstwa. Jedno przedsiębiorstwo budownictwa terenowego obejmować może jeden lub kilka po­wiatów. Obecnie przejawia się tendencja, aby jak najwięcej przedsię­biorstw wykonawstwa budowlanego podlegało władzom tereno­wym. Ostatnio np. Śląskie Zjednoczenie Budownictwa wraz z podległymi mu przedsiębiorstwami przeszło z ministerstwa bu­downictwa do Prezydium Wojewódzkiej Rady Narodowej w Ka­towicach. Oprócz wymienionych wyżej przedsiębiorstw państwowych istnieją spółdzielcze przedsiębiorstwa budowlane. Grupują się one w zespole Budownictwa Centralnego Związku Spółdziel­czości pracy. Spółdzielnie te można podzielić na trzy grupy: bu­dowlane spółdzielnie pracy, spółdzielnie usług nieprzemysłowych (jak np. spółdzielnie malarskie), oraz spółdzielnie zaopatrzenia i zbytu. Ostatnią wreszcie grupą są przedsiębiorstwa prywatne. Są to przeważnie samodzielni rzemieślnicy, posiadający odpowie­dnie uprawnienia do samodzielnego wykonywania zawodu, jak murarze, instalatorzy wodociągowo-kanalizacyjni, cieśle czy ma­larze. Mogą oni zatrudniać uczniów, a nawet małą liczbę praco­wników. Rzemieślnicy ci zarejestrowani są w odpowiednich ce­chach, które z kolei podlegają wojewódzkim izbom rzemieślni­czym. Izby zgrupowane są w Związku Izb Rzemieślniczych, a ten podlega Komitetowi Przemysłu Drobnego i Rzemiosła przy urzę­dzie Rady Ministrów. Prywatne przedsiębiorstwa budowlane zaj­mują się przeważnie budową bardzo drobnych obiektów oraz re­montami i konserwacją budynków dla osób prywatnych. Przedsiębiorstwa budowlane można jeszcze podzielić na dwie grupy, według zadań planowych, jakie wykonują. Do pierwszej zaliczyć należy wszystkie przedsiębiorstwa wykonujące remonty, a więc miejskie i powiatowe przedsiębiorstwa remontowo--budowlane, do drugiej — przedsiębiorstwa wykonujące nowe obiekty, a więc inwestycje. Ponieważ plan inwesty­cyjny składa się z dwóch części: z planu centralnego, zawierają­cego inwestycje o znaczeniu ogólnopaństwowym i planów tere­nowych, obejmujących inwestycje lokalne, przedsiębiorstwa wy­konujące nowe obiekty można więc podzielić na wykonujące inwestycje planu centralnego i planów tere­nowych. Do pierwszej grupy należą więc przedsiębiorstwa podległe poszczególnym resortom, do drugiej — omawiane już przedsiębiorstwa terenowe, które podlegają radom narodowym, oraz przedsiębiorstwa spółdzielcze i prywatne. Ta linia podziału nie jest jednak ścisła, gdyż praktycznie biorąc prawie wszystkie przedsiębiorstwa mogą wykonywać zarówno inwestycje planu centralnego, jak i planów terenowych.

• ZATWIERDZANIE DOKUMENTACJI INWESTYCYJNEJ

  Inwestycje ze względu na ich znaczenie gospodarcze dzielimy na centralne i terenowe. Inwestycje o dużym znacze­niu ogólnopaństwowym, przewidziane centralnym planem gospo­darczym, zaliczamy do centralnych. Inwestycje o znaczeniu lo­kalnym, objęte planami terenowymi, zaliczamy do terenowych. Podział ten jest o tyle ważny, że tryb zatwierdzania obu rodzajów inwestycji jest odmienny. Tak więc założenia projektowe dla in­westycji centralnych, o wyjątkowo dużym znaczeniu ogólnopań­stwowym, zatwierdza Rada Ministrów, natomiast o mniejszym znaczeniu ogólnopaństwowym zatwierdzają odpowiedni ministro­wie, i tak w zakresie chemii — minister przemysłu chemicznego, w zakresie szkolnictwa — minister oświaty itd. Założenia projek­towe w zakresie inwestycji terenowych zatwierdzają prezydia wojewódzkich rad narodowych, na których terenie mają one powstać. Dopiero po zatwierdzeniu założeń projektowych oraz po uzyskaniu lokalizacji szczegółowej inwestor ma prawo zlecić wykonanie dokumentacji projektowo-kosztorysowej właściwemu biuru projektów. Dokumentację projektowo-kosztorysową na duże obiekty in­westycyjne sporządza się w trzech stadiach: Projekt wstępny. Projekt techniczny. Rysunki robocze. Celem stadialnego opracowywania projektu jest stopniowe przechodzenie od rzeczy ogólnych do szczegółowych. Takie po­stępowanie jest uzasadnione logiką i powinno być stosowane w każdej naszej działalności. Tak więc np. każdy dobry rysow­nik rozpoczyna swą pracę najpierw od ogólnego szkicu, w któ­rym stara się wyznaczyć osie, uchwycić główne proporcje, a do­piero potem opracowuje szczegóły. W projekcie wstępnym przedstawia się ogólny zarys rozwiązań technicznych i ekonomicznych, uzgodniony z inwesto­rem i organami służby architektoniczno-budowlanej. W trakcie uzgadniania i dyskusji zachodzi często konieczność dokonania pewnych zmian i przeróbek, co w stadium początkowym jest rzeczą stosunkowo łatwą, projekt bowiem nie jest jeszcze wy­kończony ostatecznie. Projekt wstępny dla budownictwa ogólnego zawie­rać powinien: Plan orientacyjny w podziałce 1 :5 000 lub 1 :10 000 z za­znaczeniem połączeń komunikacyjnych. Plan sytuacyjny w podz. od 1 :500 do 1 :2000 z naniesie­niem istniejących budynków, dróg i uzbrojenia terenu. Ważniejsze rzuty, przekroje i elewacje w podz. 1 : 200. Charakterystykę ukształtowania terenu. Opis techniczny. Powierzchnię zabudowy, powierzchnię użytkową, kubaturę. Orientacyjny koszt budowy, ustalony na podstawie zbior­czego zestawienia kosztów. Dane o materiałach miejscowych. Ważniejsze wskaźniki techniczno-ekonomiczne. W zakresie budownictwa przemysłowego pro­jekt wstępny jest znacznie bogatszy. Powinien on zawierać po­nadto następujące dane: Uzasadnienie ekonomiczne przyjętego wariantu. Dane o technologii zakładu. Dane o rozwiązaniach energetycznych i instalacyjnych. Plan zagospodarowania terenu. W czasie sporządzania projektu wstępnego należy uzgodnić z odpowiednimi instytucjami różne problemy, jak zaopatrzenie w wodę i energię, odprowadzenie ścieków, połączenia transpor­towe itp. Należy również zebrać dane o istniejących materiałach miejscowych, gdyż może to wpłynąć na wybór rodzaju kon­strukcji. Po uzgodnieniu projektu wstępnego i zatwierdzeniu go przez inwestora oraz przez władzę architektoniczno-budowlaną, przy­stępuje się do sporządzania projektu technicznego, który polega na bardziej szczegółowym przedstawieniu rozwią­zań technicznych i ekonomicznych. Teraz dopiero dokonuje się niezbędnych obliczeń statycznych, sporządza się projekty wszyst­kich instalacji, ewentualnie uzupełnia się lub poprawia kosztorys orientacyjny. Rysunki projektu technicznego sporządza się zasadniczo w podz. 1 :100. Projekt techniczny, po wszystkich uzgodnieniach, ponownie przedkłada się służbie architektoniczno-budowlanej, która może rozpatrywać go w obecności inwestora, projektanta i przyszłego wykonawcy. Szczególnie ważne projekty podlegają akceptacji MB i PMB. Najpóźniej w ciągu miesiąca od daty przedłożenia projektu służba architektoniczno-budowlaną akceptuje go lub zgłasza swoje zastrzeżenia, które powinny być uwzględnione. Jeżeli z żądaniem służby architektoniczno-budowlanej inwestor lub projektant nie zgadzają się, wówczas mają prawo odwołać się do MB i PMB, które wydaje decyzję ostateczną. Po zatwierdzeniu projektu technicznego można przystąpić do sporządzania projektu roboczego, który ma być do­kładną podstawą do wykonania robót. Projekt roboczy sporządza się zasadniczo w podziałce 1 :50, a rysunki poszczególnych ele­mentów i detali w różnych podziałkach, np.: 1 :50, 1 :20, 1 :10, 1 :5, a jeśli chodzi o dokładne przedstawienie detali — 1:1. Do rysunków roboczych załącza się często specyfikację mate­riałów i niezbędnych urządzeń. Na podstawie rysunków robo­czych sporządza się dokładny kosztorys — szczegółowy. Dla obiektów mniejszych dokumentację projektowo-koszto-rysową sporządzać można w dwóch stadiach: 1) projekt wstępny, ) projekt techniczno-roboczy, a nawet w jednym stadium jako rojekt techniczno-roboczy. W tym wypadku kosztorys sporzą­ dzany jest bezpośrednio po wykonaniu projektu. Projekty techniczne i techniczno-robocze, które sporządzone są przez państwowe biura projektów, mogą nie być zatwierdzane przez terenową służbę architektoniczno-budowlaną, lecz przez orzekające zespoły tych biur. Zespoły te powołują biura projektowe na podstawie upoważnienia Głównego Architekta Wo- ; jewództwa — miasta wyłączonego z województwa. Projekty wy­ konane poza państwowymi jednostkami projektującymi muszą być każdorazowo sprawdzane i zatwierdzane przez służbę archi­tektoniczno-budowlaną, za specjalną opłatą, którą ponosi inwe­stor (z wyjątkiem projektów typowych). Po zaakceptowaniu projektu i ostatecznym przyjęciu go przez inwestora pozwolenia na budowę udziela służba architektoniczno--budowlana.

• ZJEDNOCZENIA BUDOWNICTWA

  Rozpatrzmy teraz kompetencje i zakres działania zjedno­czeń budownictwa, które nadzorują przedsiębiorstwa. Każde zjednoczenie ma podporządkowaną sobie grupę przed­siębiorstw budowlanych, mogą być również dołączone do niego, jak wiemy, pewne przedsiębiorstwa pomocnicze i usługowe, jak przedsiębiorstwa wykonujące prefabrykaty i zajmujące się trans­portem. Zjednoczenie reprezentuje wspólne interesy całej grupy wobec organów władz zwierzchnich. Aczkolwiek zjednoczenia są powołane zasadniczo do kontrolo­wania i koordynowania działalności przedsiębiorstw, to jednak mogą one prowadzić samodzielną działalność gospodarczą, mogą posiadać własne składy materiałów, warsztaty remontowe, wy­twórnie prefabrykatów itp. Szczegółowe zadania zjednoczenia są następujące: Ustala główne wskaźniki planowe oraz zatwierdza plany działalności podległych przedsiębiorstw, wydaje polecenia przy­jęcia określonych robót do wykonania, dba o prawidłowy rozwój podporządkowanych sobie jednostek. Koordynuje prace przedsiębiorstw i inicjuje wspólną ich działalność pod względem technicznym, socjalnym i kulturalnym. Uzgadnia ich interesy z ogólnymi interesami całej gospodarki narodowej. Niesie pomoc przedsiębiorstwom w zakresie wykonywa­nych zadań oraz dba o stałe podnoszenie ich sprawności technicz­nej i ekonomicznej. Ustala metody planowania i ewidencji, określa wysokość wpłat na rzecz budżetu państwa, na rzecz zarządu, określa wy­sokość rezerw, środków na inwestycje w podległych przedsiębior­stwach. Określa zapotrzebowanie na produkty przemysłowe, które podlegają rozdzielnictwu centralnemu. Kontroluje fundusz płac przedsiębiorstw. Jeżeli w jakimś przedsiębiorstwie materiały, maszyny czy urządzenia nie są właściwie wykorzystane, zjednoczenie budo­wnictwa ma prawo je odebrać i przekazać innemu przedsiębior­stwu, które bardziej ich potrzebuje. Może też nakazać wspólne ich użytkowanie. Zjednoczenie może również polecić przedsię­biorstwu zakup maszyn i urządzeń lub wykonanie pewnych in­westycji, jeżeli zapewni mu odpowiednie pokrycie finansowe. Może także zakazać działalności inwestycyjnej przedsiębiorstwu, jeżeli zamierzone inwestycje nie zapewniają odpowiedniej efek­tywności. Zjednoczenie powołuje i odwołuje dyrektorów przedsiębiorstw oraz na wniosek dyrektorów mianuje ich zastępców i głównych księgowych. Czynności tych dokonuje w porozumieniu z radą ro­botniczą przedsiębiorstwa. Kandydaci na te stanowiska mogą być wyłonieni w drodze konkursu. Ustala on wynagrodzenie dla osób zajmujących te stanowiska, w ramach obowiązujących zasad. Za­twierdza przedsiębiorstwom fundusz nagród. Do kompetencji zjednoczenia należy również nadzór i kontrola gospodarki finansowej, w tym celu ma on prawo powoływać odpowiednie zespoły rewizyjne. Zjednoczenie zatwierdza bilanse przedsiębiorstwa i proponowany podział zysku. Rozstrzyga spra­wy sporne między radami robotniczymi a dyrekcją przedsiębior­stwa i ma prawo wstrzymywania wykonania uchwał rad robotni­czych niezgodnych z przepisami prawa lub planem techniczno--ekonomicznym. Obowiązkiem zjednoczenia jest składanie ministerstwu zbior­czych sprawozdań o działalności zespołu podległych przedsię­biorstw oraz sprawozdań o działalności własnej. Na czele zjednoczenia stoi dyrektor powołany przez ministra. Na wniosek dyrektora minister mianuje również zastępców dy­rektora zarządu oraz głównego księgowego. W zjednoczeniu działa kolegium, w skład którego wchodzą: dyrektor zjednoczenia jako przewodniczący, jego zastępcy oraz dyrektorzy przedsiębiorstw zgrupowanych w zjednoczeniu. Ko­legium jest organem opiniodawczym i doradczym zjednoczenia i jednocześnie organem stanowiącym w sprawach: 1) ponownego podziału środków finansowych w zakresie nie unormowanym przepisami; 2) inwestycji finansowych ze środków własnych tych przedsiębiorstw; 3) organizowania wspólnych dla przedsiębiorstw przedsięwzięć finansowych z ich środków. Dyrektor zjednoczenia może powołać radę techniczno-ekono­miczną (naukowo-techniczną), złożoną ze specjalistów i przedsta­wicieli nauki oraz działaczy gospodarczych i społecznych. Rada techniczno-ekonomiczna (naukowo-techniczna) jest organem zjed­noczenia w sprawach mających istotne znaczenie dla działalności zjednoczenia. Koszty utrzymania zjednoczeń pokrywają podległe im przed­siębiorstwa, proporcjonalnie do swych obrotów finansowych.